KESAN NOCEBO

 

Ramai orang pernah mendengar tentang “placebo”, iaitu keadaan apabila seseorang merasa lebih baik hanya kerana percaya sesuatu rawatan itu berkesan walaupun rawatan tersebut sebenarnya tidak mempunyai bahan aktif. Namun, tidak ramai yang mengetahui tentang satu lagi fenomena yang bertentangan dengannya, iaitu “kesan nocebo”.

Kesan nocebo ialah keadaan apabila seseorang mengalami gejala, kesan sampingan, atau rasa tidak sihat kerana percaya sesuatu itu memudaratkan, walaupun sebenarnya tiada perubahan fizikal sebenar yang berlaku akibat perkara tersebut. Dalam erti kata lain, jika placebo bermaksud “percaya sesuatu itu membantu”, nocebo pula bermaksud “percaya sesuatu itu membahayakan”.

Fenomena ini berlaku kerana minda manusia mempunyai pengaruh yang besar terhadap cara tubuh mentafsir sensasi, kesakitan, dan ketidakselesaan. Apabila seseorang terlalu takut, cemas, atau menjangkakan sesuatu yang buruk akan berlaku, otak boleh menjadi lebih sensitif terhadap gejala biasa pada tubuh. Akibatnya, seseorang benar-benar merasakan dirinya semakin sakit walaupun tiada kerosakan sebenar berlaku.

Kesan nocebo sering berlaku dalam pelbagai bentuk semasa dan selepas rawatan alternatif. Contohnya dalam rawatan urutan, seseorang mungkin diberitahu bahawa “urat awak sangat teruk”, “badan awak banyak angin”, atau “kalau tak dirawat boleh jadi bahaya”. Selepas itu, individu tersebut mula merasa lebih sakit, lebih tegang, dan sentiasa risau tentang keadaan badannya walaupun sebelum ini gejalanya ringan sahaja. Ketakutan dan fokus berlebihan terhadap tubuh sendiri boleh menyebabkan seseorang menjadi lebih sensitif terhadap rasa sakit dan ketidakselesaan.

Fenomena yang sama juga boleh berlaku dalam rawatan “detox” atau nyahtoksin. Apabila seseorang diyakinkan bahawa tubuhnya penuh dengan toksin, dia mungkin mula mentafsir gejala biasa seperti pening, loya, keletihan, atau badan lemah sebagai tanda “toksin sedang keluar”. Sedangkan dalam banyak keadaan, tiada bukti saintifik bahawa toksin tersebut benar-benar wujud atau sedang disingkirkan daripada tubuh. Namun akibat jangkaan negatif dan kebimbangan yang kuat, mereka benar-benar merasakan diri semakin tidak sihat.

Dalam sesetengah keadaan, pengalaman “melihat hantu” boleh berkait dengan kesan nocebo atau fenomena psikologi yang hampir serupa, terutama apabila seseorang sudah terlalu takut, cemas, atau percaya kuat bahawa sesuatu tempat itu berhantu. Contohnya, apabila seseorang diberitahu bahawa sebuah rumah “keras”, dia menjadi sangat berjaga-jaga terhadap setiap bunyi, bayang, atau pergerakan kecil. Otak yang berada dalam keadaan takut dan tertekan boleh menyebabkan seseorang tersalah tafsir rangsangan biasa, seperti bayang langsir, bunyi paip, atau pantulan cahaya, lalu menyangka ia sesuatu yang menyeramkan. Gejala jantung berdebar, sesak nafas dan sakit dada boleh juga berlaku.

Kesan nocebo bukan sekadar teori psikologi semata-mata. Fenomena ini turut dikaji dalam dunia perubatan moden. Salah satu kajian yang terkenal ialah The SAMSON Trial (Self-Assessment Method for Statin Side-effects Or Nocebo), yang mengkaji kesan sampingan ubat statin.

Dalam kajian tersebut, peserta yang sebelum ini berhenti mengambil statin kerana mendakwa mengalami kesan sampingan diberikan tiga keadaan secara bergilir: mengambil statin sebenar, mengambil pil placebo, dan tidak mengambil sebarang pil. Menariknya, para penyelidik mendapati bahawa hampir 90% gejala yang dialami ketika mengambil statin juga berlaku ketika peserta mengambil placebo. Gejala seperti sakit otot dan rasa tidak selesa berlaku hampir sama walaupun pil placebo tersebut tidak mengandungi ubat sebenar.

Kajian ini menunjukkan bahawa sebahagian besar gejala yang disangkakan berpunca daripada ubat sebenarnya berkait dengan kesan nocebo, iaitu jangkaan negatif terhadap ubat tersebut. Lebih menarik, selepas peserta diberi penerangan tentang keputusan kajian mereka sendiri, sebahagian besar daripada mereka berjaya kembali mengambil statin tanpa masalah besar.

Kesan nocebo juga boleh berlaku apabila seseorang terlalu ditakutkan tentang sesuatu penyakit atau kesan sampingan rawatan. Apabila mereka mengambil rawatan tersebut, mereka menjadi terlalu peka terhadap setiap perubahan kecil pada tubuh lalu menganggapnya sebagai tanda penyakit atau kesan sampingan yang serius. Akhirnya, mereka benar-benar merasa keadaan mereka semakin teruk.

Fenomena ini menjelaskan mengapa cara sesuatu maklumat disampaikan amat penting dalam dunia kesihatan. Kata-kata yang terlalu menakutkan, dakwaan yang melampau, atau penerangan yang mengelirukan boleh memberi kesan psikologi yang akhirnya mempengaruhi keadaan fizikal seseorang. Dalam banyak keadaan, ketakutan itu sendiri boleh menjadi sebahagian daripada “penyakit”.

Oleh sebab itu, pendekatan yang lebih seimbang, berasaskan bukti, dan tidak menimbulkan ketakutan melampau sangat penting dalam apa juga bentuk rawatan. Memberi penerangan yang tepat tanpa menakut-nakutkan pesakit bukan sahaja membantu mengurangkan keresahan, malah boleh mengelakkan kesan nocebo yang membuat seseorang merasa lebih sakit walaupun tiada bahaya sebenar berlaku.

Dato' Dr. Rushdan Noor

Rujukan

1. Wood FA, Howard JP, Finegold JA, et al. N-of-1 Trial of a Statin, Placebo, or No Treatment to Assess Side Effects. New England Journal of Medicine. 2020;383:2182–2184.

2. Krishnamurthy A, Bradley C, Ascunce R, Kim SM. SAMSON and the Nocebo Effect: Management of Statin Intolerance. Current Cardiology Reports. 2022;24(9):1101–1108. (PubMed)

3. British Heart Foundation. SAMSON Trial – Impact of Clinical Trials. (bhf.org.uk)

4. Side Effect Patterns in a Crossover Trial of Statin, Placebo, and No Treatment. PubMed Central. (pmc.ncbi.nlm.nih.gov)

BULI DALAM KALANGAN DOKTOR JUNIOR DI HOSPITAL : REALITI ATAU PERSEPSI ??

 

Hasil pemerhatian serta perkongsian pengalaman daripada sebilangan ahli2 keluarga terdekat yang pernah berkhidmat sebagai pegawai perubatan siswazah, terdapat asas yang boleh dipercayai bahawa tekanan dan insiden buli di hospital bukanlah sesuatu yang terpencil.

Fenomena ini mungkin wujud merentasi pelbagai jabatan, walaupun tahap dan bentuknya berbeza-beza. Ada jabatan yang sering dikaitkan dengan aduan serius, manakala ada juga yang kurang serius. Namun, kewujudan walaupun seorang atau dua individu bermasalah sudah cukup untuk mencorakkan keseluruhan suasana kerja menjadi tegang dan tidak sihat.

Istilah “budaya buli” mungkin terlalu umum dan boleh mengaburkan hakikat sebenar. Dalam banyak keadaan, ia lebih tepat digambarkan sebagai insiden buli yang dilakukan oleh segelintir individu.

Pembuli ini lazimnya terdiri daripada pegawai yang lebih senior, sama ada dalam kategori jawatan yang sama atau lebih tinggi. Walaupun bilangannya kecil, impaknya besar. Mereka bukan mendidik, sebaliknya menghukum, menjatuhkan maruah, dan menanam ketakutan dalam kalangan petugas junior.

Perbezaan antara ketegasan dan pembulian perlu difahami dengan jelas. Seorang senior yang tegas tetapi berprinsip, berhemah, profesional dan empati, tetap dihormati serta dihargai walaupun garang.

Sebaliknya, pembuli sering mempamerkan sifat panas baran, menggunakan kata-kata kesat, cepat menghukum tanpa bimbingan, dan bertindak secara tidak profesional. Hanya perasaan benci dan sakit hati sahaja ditinggalkan kepada doktor2 lain yang pernah bertugas di bawah mereka.

Kehadiran mereka mewujudkan persekitaran kerja yang toksik, kakitangan berasa tertekan, malah ada yang berasa lega apabila individu tersebut tiada. Lebih membimbangkan, ada mangsa yang mula berasa takut untuk hadir bertugas apabila mengetahui mereka akan berhadapan dengan pembuli tersebut.

Satu cabaran besar ialah pembuli ini sering tidak disedari oleh pihak atasan. Di hadapan Ketua Jabatan atau pegawai lebih senior, mereka berbeza. Mereka mempunyai masalah personaliti yang berjaya disembunyikan dari pegawai atasan. Jadi, tingkah laku sebenar mereka tidak diketahui oleh pihak atasan. Keadaan ini menyebabkan insiden buli berterusan tanpa intervensi yang sewajarnya.

Alasan bahawa generasi muda hari ini “lembik” atau “terlalu sensitif” tidak wajar dijadikan justifikasi. Sikap kasar, maki hamun, dan perbuatan menjatuhkan maruah tidak pernah boleh diterima, di mana dan bila2 masa, tidak kira zaman atau generasi.

Menggunakan hujah “semasa zaman saya dahulu ("during my time")” bukan sahaja tidak relevan, malah berisiko menormalisasikan tingkah laku yang salah. Kesalahan yang berulang tidak menjadikannya benar.

Isu buli di tempat kerja perlu ditangani secara serius dan sistematik. Pihak berkaitan, khususnya Kementerian Kesihatan Malaysia, perlu mengambil langkah proaktif untuk mengenal pasti tahap sebenar masalah ini dan merangka intervensi yang berkesan.

Salah satu pendekatan yang boleh dipertimbangkan ialah pelaksanaan penilaian 360 darjah melalui kaji selidik anonim, yang membolehkan pegawai bawahan menilai pegawai atasan secara jujur tanpa rasa takut. Kaedah ini berpotensi mengenal pasti individu toksik yang selama ini terlepas daripada perhatian dan tindakan.

Persekitaran kerja yang tidak sihat bukan sahaja menjejaskan kesejahteraan petugas, malah memberi kesan langsung kepada kualiti perkhidmatan kesihatan. Ia juga menjadi antara faktor yang mendorong penghijrahan doktor daripada sektor awam ke swasta.

Walaupun pemerhatian saya ini berasaskan sampel yang kecil, ia cukup untuk membangkitkan kebimbangan yang wajar. Justeru, pengumpulan data berskala besar amat diperlukan bagi mengesahkan sejauh mana seriusnya isu ini dan seterusnya merangka tindakan yang berkesan.

Bacaan lanjut tulisan saya tentang:

PENILAIAN 360 DARJAH DAN PERANANNYA DALAM MENANGANI PERSEKITARAN KERJA YANG TOKSIK

BAGAIMANA MENGURANGKAN PENGHIJRAHAN KELUAR DOKTOR DARI HOSPITAL KERAJAAN

Dato' Dr. Rushdan Noor

7hb Mei 2026