APABILA SENTIMEN MENGATASI BUKTI DALAM DUNIA PERUBATAN

 

Keputusan pilihan raya sering mengundang pelbagai analisis. Ada yang melihat pengundi membuat pilihan berdasarkan prestasi, manakala ada yang berpendapat sentimen, identiti dan persepsi lebih banyak mempengaruhi keputusan. Tanpa mengulas mana-mana parti politik, fenomena ini sebenarnya mengingatkan kita kepada satu perkara yang turut berlaku dalam dunia kesihatan.

Hakikatnya, manusia tidak sentiasa membuat keputusan berdasarkan fakta semata-mata. Kita semua, tanpa mengira latar belakang, mudah dipengaruhi oleh emosi, pengalaman peribadi dan cara sesuatu maklumat disampaikan. Ahli psikologi telah lama mengenal pasti beberapa kecenderungan kognitif yang mempengaruhi cara kita berfikir.

Antaranya ialah confirmation bias, iaitu kecenderungan menerima maklumat yang mengesahkan kepercayaan sedia ada sambil menolak atau mengabaikan bukti yang bercanggah. Jika seseorang sejak awal percaya bahawa sesuatu rawatan berkesan atau berbahaya, mereka lebih cenderung mencari maklumat yang menyokong kepercayaan tersebut.

Satu lagi ialah availability heuristic, iaitu kecenderungan memberikan lebih perhatian kepada kisah yang menyentuh emosi berbanding data statistik. Testimoni seorang individu yang mendakwa sembuh atau mengalami kesan sampingan sering meninggalkan kesan yang lebih mendalam daripada keputusan kajian yang melibatkan puluhan ribu peserta.

Selain itu terdapat juga identity-protective cognition, iaitu kecenderungan mempertahankan kepercayaan yang telah menjadi sebahagian daripada identiti diri atau kumpulan, walaupun bukti saintifik menunjukkan sebaliknya. Dalam keadaan ini, mengubah pendapat bukan lagi soal fakta, tetapi dirasakan seperti mengkhianati identiti sendiri.

Fenomena ini jelas kelihatan dalam dunia kesihatan. Ada individu yang menolak vaksin walaupun bukti saintifik yang terkumpul selama bertahun-tahun menunjukkan manfaatnya jauh mengatasi risikonya. Ada pula yang menganggap semua yang "semula jadi" pasti lebih selamat, sedangkan alam semula jadi juga menghasilkan pelbagai bahan yang sangat beracun seperti racun ular, arsenik dan cendawan beracun.

Tidak kurang juga yang lebih mempercayai testimoni individu berbanding keputusan kajian klinikal yang dijalankan secara sistematik. Ada yang menganggap ubat moden berbahaya, tetapi pada masa yang sama menerima tanpa banyak soal produk kesihatan yang tidak pernah melalui ujian keberkesanan dan keselamatan yang ketat.

Ironinya, persepsi sering mengatasi realiti. Satu kisah yang dramatik mudah menjadi tular dan mempengaruhi ribuan orang, sedangkan puluhan atau ratusan kajian berkualiti tinggi yang memberikan dapatan konsisten jarang mendapat perhatian yang sama. Dalam sains, anekdot boleh menjadi pencetus kepada sesuatu hipotesis, tetapi ia tidak boleh mengatasi keseluruhan bukti yang dikumpulkan melalui kajian yang dirancang dengan teliti.

Inilah sebabnya mengapa perubatan moden berpegang kepada prinsip evidence-based medicine. Prinsip ini bukan bermaksud doktor sentiasa betul atau kajian tidak pernah berubah. Sebaliknya, ia merupakan satu kaedah untuk mengurangkan pengaruh emosi, pengalaman terpencil dan bias kognitif dengan membuat keputusan berdasarkan keseluruhan bukti saintifik yang terbaik, digabungkan dengan kepakaran klinikal serta nilai dan keutamaan pesakit.

Yang penting, kita tidak seharusnya melihat bias kognitif sebagai kelemahan golongan tertentu. Doktor, saintis, ahli politik dan orang awam semuanya adalah manusia dan semuanya boleh terdedah kepada kecenderungan ini. Perbezaannya ialah sains mempunyai mekanisme untuk mengurangkan kesannya melalui kajian berkualiti, semakan rakan penyelidik, pengulangan kajian dan perdebatan ilmiah.

Akhirnya, sama ada dalam politik mahupun kesihatan, kita wajar bertanya satu soalan kepada diri sendiri: Adakah saya membuat keputusan berdasarkan bukti, atau sekadar berdasarkan apa yang saya mahu percaya?

Dalam politik, sentimen kadangkala mengatasi prestasi. Dalam kesihatan, sentimen juga boleh mengatasi bukti. Bezanya, pilihan politik menentukan siapa yang memerintah, tetapi pilihan kesihatan boleh menentukan siapa yang hidup lebih lama dan lebih sihat.

Dato'Dr.Rushdan Noor

4hb Ogos 2026